کلیات

کردستان و بخشی از آن که کرمانشاه (کرمانشاهان) نامیده می شود یکی از مهم ترین مناطق موسیقایی ایران است. موسیقی این منطقه را می توان به سه بخش کلی مقام های مجازی، مقام های مجلسی (باستانی) و مقام های کلام (حقانی) تقسیم کرد.

الف. مقام های مجازی

به مقام های مجازی گورانی نیز می گویند. تصنیف ها، ترانه ها، آهنگ های رقص و بسیاری از نمونه های مختلف موسیقی کردی در این بخش قرار می گیرند. این مقام ها تا حدودی از دو نوع دیگر (مقام های مجلسی و کلام ها) جدیدترند. مقام های مجازی در مقایسه با دو گروه دیگر مقام دیگر اگرچه از روحانیت کم تری برخوردارند، اما ویژگی های هنری والایی دارند. تنبور در این بخش جایگاهی ندارد، زیرا به نظر می رسد که دستان بندی تنبور برای اجرای مقام های مجازی مناسب نیست. بیش تر مقام های مجازی و آهنگ های منشعب از آن ها در پرده هایی اجرا می شوند که با فواصل مقام شور و متعلقات آن قابل مقایسه اند و در تنبور، دستان هایی که پاسخ گوی این فواصل باشند، وجود ندارند. مقام های مجازی با آواز، سُرنا و دهل، دوزله، نرمه نای و تمبک، شمشال و کمانچه اجرا می شوند. این مقام ها تنوع شگفت انگیزی دارند و به اعتباری، گسترده ترین بخش موسیقی کردستان و کرمانشاهان محسوب می شوند.

ب. مقام های مجلسی (باستانی)

تنبور نوازان گاه به این مقام ها، غیر یاری، غیر کلام یا غیر حقانی نیز می گویند. تنبور مهم ترین ساز اجرا کننده مقام های مجلسی است. بخشی از این مقام ها با سازهای سُرنا و دهل، دوزله، نرمه نای و تمبک و شمشال نیز اجرا می شوند که تعدادی از آن ها به علت پیچیدگی و نامأنوس بودن، فراموش شده اند. در میان این مقام ها حدود 14 مقام از بقیه مهم تر هستند. نام ها و محتوای این 14 مقام که گاه به روایت تنبورنوازان به 20 مقام هم می رسد، نزد آن ها متفاوت است. تعدادی از این مقام ها مانند ساروخانی، قطار و گِله و دَرَه دارای متر آزاد هستند و تعدادی دیگر مانند جنگه را، جلوشاهی، بایَه بایَه، خان امیری، سوار سوار، گُل و خار و انواع سماع، متر مشخص دارند. برخی از این مقام ها مانند خان امیری، جلوشاهی، جنگه را، سوار سوار و انواع سماع، سازی هستند و برخی دیگر مانند ساروخانی، قطار، سحری، گِله و دَرَه و گَل و خار آوازی هستند و با همراهی تنبور اجرا می شوند.

علی اکبر مرادی (گوران) مقام های مجلسی را چنین معرفی می کند:

  1. سرطرز
  2. غریبی
  3. ساروخانی
  4. سحری
  5. قطار
  6. هجرانی
  7. طرز رستم (رُسَم)
  8. لاوای لاو مجازی (مجنونی)
  9. باریه
  10. پاوَه موری (پاموری)
  11. گِل و دره
  12. گُل و خار
  13. مجنونی (دو والَه)
  14. الوند
  15. بالادستان
  16. خان احمد خانی

ج. مقام های کلام (یاری، حقانی)

بخش دیگری از مقام های تنبور که بخش  بسیار مهم آن نیز محسوب می شود، مقام ها یا آهنگ هایی است که به کلام شهرت دارندو به اعتباری، تنبور با این مقام ها شناخته می شود. این مقام ها فقط با تنبور و آواز اجرا می شوند. هرکلام متن معینی دارد و این متن ها از گفته ها و سروده های بزرگان یارسان (اهل حق) است.

در مورد تعداد و محتوای کلام ها از نظر شعر و موسیقی در دو حوزه گوران و صحنه تقریباً اتفاق نظر وجود دارد. البته به خاطر تفاوت نسبی برخی از آداب و رسوم، لهجه و جغرافیای این دو منطقه گاه شاهد تفاوت هایی در چگونگی اجرای یک کلام واحد هستیم. در منطقه گوران، لهجه غلیظ تر و اصیل تر  است و در صحنه، متن با صراحت بیشتری ادا می شود.

منتخبی از عنوان های کلام ها به روایت علی اکبر مرادی:

  1. سر خِیوی (سِرّ غیبی)
  2. بَلی ها
  3. هِی دُوس (دوست)
  4. تَنَه میری (تو بزرگی)
  5. لاو هی لاو ]دو نمونه[
  6. بابا نااُوسی ]دو نمونه[
  7. بابا جلیلی
  8. خاص بژنه (خوب بساز، خوب عمل کن _ اشاره به خداوند است)
  9. یاران جَم نیان (یاران جمع به پا کردند)
  10. رژیان دالاهو (دالاهوی زیبا شده)

و ...

تنبور

تنبور، ساز باستانی ایران و ساز آئینی و مذهبی سلسله اهل حق به شمار می رود. این ساز از معدود سازهای رایج در ایران است که مقدس شمرده می شود. تنبور در منطقه گوران و کرند به تَمیُرَه، در منطقه صحنه به تَمیرَه و در میان لک های لرستان و کرمانشاهان به تموره معروف استو در شعرهای سید یعقوب ماهیدشتی به صورت تمور آمده استو در مجلس نیاز و حلقه ذکر سلسله یارسان (اهل حق) تنبور تنها سازی است که اجازه دخول دارد و ظاهراً از بدو پیدایش این سلسله از جمله لوازم مجلس نیاز و حلقه ذکر یارسان بوده است. این ساز در جامعه اهل حق از حرمت و قداست خاصی برخوردار است. اگرچه به جز تنبورنوازان اهل حق، نوازندگان غیر اهل حق نیز از تنبور استفاده می کنند، اما این نوازندگان نیز متوجه اهمیت و حرمت این ساز هستند.

ویژگی های ظاهری و ساختاری

تنبور سازی است که دسته‌ای بلند و کاسه‌ای گلابی شکل دارد و معمولاً از چوب توت ساخته می‌شود. کاسه آن به دو صورت یک تکه (کاسه‌ای) که از قدیم مرسوم بوده و چند تکه‌ای (ترکه‌ای یا چمنی) است که به تقلید از کاسه سه تار در دهه‌های اخیر ساخته شده است. طول این ساز در بین ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر و دارای سه سیم است، یکی واخوان و دو سیم اصلی. در زمان قدیم به گفته فارابی از یک و یا دو سیم اصلی استفاده می شدهاست که اکنون به صورت سه سیم معمول است. این ساز دارای چهارده پرده ونیم پرده (دستان) و فاقد ربع پرده می‌باشد. تنبور را با چهار انگشت دست راست و بدون استفاده از مضراب مصنوعی می‌نوازند و تکنیک‌های دست چپ آن شبیه دیگر سازهای زهی دسته دار مانند تار و سه تار است و مضراب‌های اصلی آن عبارتند از انواع مضراب راست و چپ، انواع مضراب ریز، گل‌ریز، غنچه، دوچپ ،شر و ...

نظام دستان بندی

  1. تنبور قدیمی استاد حسین (گهواره – گوران): متعلق به 160 سال پیش از روستای گهواره گوران. این تنبور به عنوان میراث خانوادگی نزد اسدالله و یدالله فرمانی در گهواره گوران نگهداری می شود.
  2. تنبور قدیمی استاد چنگیز (گهواره – گوران): متعلق به 70 سال پیش از روستای گهواره گوران. این تنبور نیز به عنوان میراث خانوادگی نزد اسدالله و یدالله فرمانی در گهواره گوران نگهداری می شود.
  3. تنبور علی اکبر مرادی (گهواره – گوران): ساخت اسدالله و یدالله فرمانی در گهواره گوران
  4. تنبور سید اصلان شاه ابراهیمی (صحنه): متعلق به 70 سال پیش، ساخت استاد خداوردی در صحنه
  5. تنبور سید امرالله شاه ابراهیمی (نمونه الف – صحنه): ساخت عبدالرضا رهنما در صحنه
  6. تنبور دیگری از سید امرالله شاه ابراهیمی (نمونه ب – صحنه): ساخت نریمان
  7. تنبور درویش امیر حیاتی (صحنه): (معروف به نداءُ الحق)، ساخت نریمان
  8. تنبور سید خلیل عالی نژاد (صحنه): ساخت نریمان

تکنیک های اجرایی

در اجرای مقام های مختلف اعم از مجلسی یا کلام، نقش تنبور از همراهی ساده آواز فراتر می رود و به نوعی مکالمه موسیقایی شبیه می شود. تنبور را بدون استفاده از مضراب با هر پنج انگشت دست راست می نوازند. پایین بودن کوک تنبور و ارتفاع نسبتاً کمِ خرک و نیز شیوه های ظریف نواختن و کم بودن مضراب های همراه با آکسان شدید، باعث شده است که تنبور از نظر حجم صوتی در زمره کم صداترین سازهای زهی زخمه ای ایران قرار گیرد. نقش و کارکرد تنبور به عنوان یک ساز آیینی و غالباً مذهبی نیز در تکنیک های اجرایی و نرم بودن صدای آن مؤثر بوده است.

الف. تکنیک های اجرایی دست راست

  1. مضراب شر
  2. مضراب پس شُر
  3. مضراب شُر متوالی
  4. مضراب پیش شُر
  5. مضراب راست (با پنجه)
  6. مضراب راست (با سبابه)
  7. مضراب چپ (با سبابه)
  8. مضراب راست، چپ (با سبابه)
  9. مضراب چپ، راست (با سبابه)

10.مضراب چپ با دو تک

ب. تکنیک های اجرایی دست چپ

  1. ویبراسیون عرضی
  2. ویبراسیون طولی
  3. کَندن

منبع:دایرة المعارف سازهای ایرانی تالیف محمدرضا درویشی

نشانی: تهران (غرب)، بلوار مرزداران، ابتدای بلوار شهید سرتیپ بهرام آریافر،نبش خیابان خلیج فارس، پلاک 10، ساختمان نگین خلیج فارس،  واحد 7

تلفن : 44245641-44246229 (021)

ایمیل: info@chakadmusic.com

اینستاگرام آموزشگاه موسیقی چکاد   گوگل پلاس آموزشگاه موسیقی چکاد   کانال ویدئوهای آموزشگاه موسیقی چکاد در آپارات

 

logo-samandehi