سازشناسی ایرانی

  • تنبور

    تنبور سازی است که دسته‌ای بلند و کاسه‌ای گلابی شکل دارد و معمولاً از چوب توت ساخته می‌شود. کاسه آن به دو صورت یک تکه (کاسه‌ای) که از قدیم مرسوم بوده و چند تکه‌ای (ترکه‌ای یا چمنی) است که به تقلید از کاسه سه تار در دهه‌های اخیر ساخته شده است. طول این ساز در بین ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر و دارای سه سیم است، یکی واخوان و دو سیم اصلی. در زمان قدیم به گفته فارابی از یک و یا دو سیم اصلی استفاده می شدهاست که اکنون به صورت سه سیم معمول است. این ساز دارای چهارده پرده ونیم پرده (دستان) و فاقد ربع پرده می‌باشد. تنبور را با چهار انگشت دست راست و بدون استفاده از مضراب مصنوعی می‌نوازند و تکنیک‌های دست چپ آن شبیه دیگر سازهای زهی دسته دار مانند تار و سه تار است و مضراب‌های اصلی آن عبارتند از انواع مضراب راست و چپ، انواع مضراب ریز، گل‌ریز، غنچه، دوچپ ،شر و...

    در رپرتوار موسیقی تنبور حدود ۷۲ مقام وجود دارد که ۱۶ مقام آنها مربوط به مقام‌های مجلسی و ۵۶ مقام نیز مربوط به مقام‌های حقانی یا کلام است. پایه و اساس موسیقی تنبور همانند موسیقی کلاسیک ایرانی بدیهه سرایی است. به طور مثال اگر نوازنده‌ای یک مقام را دو بار در یک روز هم اجرا کند، به طور یقین یکسان در نمی‌آید. یکی از خصوصیت‌های مقام‌های تنبور قابلیت مدگردی آنهاست، یعنی نوازنده عملاً می‌تواند از یک مقام به دیگر مقام‌ها مدگردی کند و پس از انتقال از چند مقام به مقام اصلی بازگردد.

    مقام‌های تنبور به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

     

    • مقام‌های کلام (حقانی)
    • مقام‌های مجلسی (باستانی)
    • مقام های مجازی

     

  • رباب

    رباب از جمله قدیمی‌ترین سازهای زهی مضرابی(زخمه ای) ایران است که نواختن آن بیشتر در شرق و جنوب شرق کشورمان رواح دارد. ساز رباب معمولان از چوب، پوست، زه یا نخ نایلون ساخته می‌شود.


    نواختن انواع رباب در برخی نواحی ایران و دیگر کشورهای همجوار نیز متداول است. این ساز در دهه 30 و 40 شمسی در گروه‌نوازی سازهای ملی ایران مورد استفاده قرار می‌گرفته است. در گروه‌نوازی‌های شهری، رباب را به صورت افقی روی زانو می‌گذارند (مانند عود یا تار) و با مضراب می نوازند.


    رباب به صورتی که امروزه در گروه‌نوازی شهرها متداول است سازی است که غالبا از چوب گردو یا توت و چوب‌های سخت دیگر ساخته می‌شود.
    این ساز از 4 قسمت کلی، شکم، سینه، دسته و سر تشکیل شده و تعداد سیم‌های رباب 6 یا 3 سیم جفتی است.


    اجزای اصلی رباب عبارتند از:
    کاسه طنینی: شامل 2 قسمت کاسه و سینه است. کاسه تو خالی و بزرگ‌تر است و بر دهانه آن پوست قرار می گیرد. در دو طرف بالای این کاسه که به سمت سینه می رود، دو فرو رفتگی وجود دارد که باعث می شود کاسه دو قسمتی به نظر آید. در ساخت برخی رباب ها این دو فرو رفتگی کمی بالاتر، بین کاسه و سینه ایجاد شده اند.


    سینه: سینه جعبه ای است تو خالی و تقریبا مثلثی شکل، به طول تقریبی کاسه ساز که از یک طرف هم عرض کاسه در محل اتصال و از یک طرف هم عرض دسته در محل اتصال به سر پنجه است. سطح سینه با صفحه ای چوبی که تراش نازکی خورده پوشیده شده است.

    در نوع شهری رباب چون از وترهای واخوان استفاده نمی شود، گوشی های کوچک سطح جانبی آن، تزیینی به نظر می رسد و سوراخ‌های آن که برای عبور وترهای واخوان ایجاد شده اند به خاطر خروج بهتر صدا از جعبه طنینی، باز می ماند.


    دسته: دسته رباب کوتاه و ادامه چوب سینه است و به صورت هرم به سرپنجه می رسد. تعداد چهار دستان بر آن بسته می شود و غالبا تزئیناتی با استخوان در ادامه سینه است بر روی آن دیده می شود.


    سرپنجه: جعبه کوچک تو خالی، در ابتدای طول دسته و محل قرار گرفتن یک سر ِ وترهای اصلی و گوشی هاست. سر پنجه را کمی متمایل به عقب می سازند و شش گوشی به تعداد وتر های رباب (در هر طرف سه گوشی) در طرفین آن قرار دارد. اگر در انتهای سر پنجه شکل ها و حالتهای تزیینی به کار رود آن را صراحی می گویند.

     پوست: پوست روی کاسه رباب معمولا کلفت تر از سازهای مشابه است زیرا استفاده از وترهای ضخیم تر و دسته کوتاه ، فشار زیادی بر خرک و پوست وارد می کند.

    خرک: قطعه چوبی یا استخوان کوچکی از جنس شاخ به طول تقریبی 6 سانتی متر است که با دو پایه کوچک خود روی پوست ساز قرار می گیرد و وترها از درون شیارهای کم عمق آن عبور می کند. برای صدادهی بهتر ساز باید مضراب را کمی دورتر از خرک نزدیک به سینه ساز بر وترها فرود آورد.


    شیطانک: قطعه استخوان باریک و کم ارتفاعی به عرض دسته ساز است که بین دسته و سرپنجه قرار دارد و وترها برای بسته شدن به گوشی‌ها از درون شیارهای کم عمق آن عبود می‌کنند. سیم گیر: قطعه‌ای است کوچک و معمولا از فلز در انتهای بدنه کاسه نصب می شود و گره وترها به آن بسته می شود.

    وتر:رباب دارای 6 وتر اصلی است که دو به دو همصدا کوک می شوند. امروز از سیمهای گیتار برای رباب استفاده می شود ولی در گذشته از روده تابیده یا نخ ابریشم استفاده می شد.
    وسعت: معمولا وسعت صدای معمول رباب یک اکتاو و نیم است.

  • سازشناسی

    دوره های ساز شناسی کلاسیک و سازشناسی ایرانی جهت آشنایی هنرجویان با سازهای مختلف، نحوه صدادهی،گستره صوتی و  تکنیک های اجرای آنها

    دوره استاد  روز

    شناخت سازهای ارکستر سمفونیک

    شقایق ثقفیان

     دوشنبه، چهارشنبه

    سازشناسی ایرانی

     حسین قاسم پور  سه شنبه، چهارشنبه

     

  • قیچک

    قیچک

    شکم سازازدوقسمت مجزا از یکدیگر تشکیل یافته، قسمت تحتانی کوچکترو به شکل نیمکره است که بر سطح مقطع جلوپوست کشیده شده و روی پوست خرک سازقرار دارد: قسمت بالایی بزرگتر، مانند چتری روی قسمت تحتانی قرارگرفته و هر دو قسمت توسط سطحی منحنی ازعقب به هم اتصال یافته اند و در نتیجه در جلویا بین دو قسمت حفره ای تشکیل شده است. سطح جلویی قسمت بالا، جزدر ناحیه وسط که زیر گردن سازقرارگرفته به صورت دو شکاف پهن باز است.

    دسته ساز تقریبا در نصف طول خود روی شکم قرارگرفته و نیمه دیگر در بالا به جعبه گوشی ها متصل است و دسته فاقد ((دستان ))است .

    سر متشکل است ازجعبه کوچک(محل قرار گرفتن چهار گوشی،هردو گوشی در یک طرف آن) و یک زایده منحنی شکل برای آویختن ساز که کمی به عقب برگشته و جهتی افقی یافته است.

    قیچک اساسا جزوه دسته سازهای محلی بوده که درسالهای اخیر د رحمایت وزارت فرهنگ و هنر به شهرآورده شده و نه تنها ساختمان و کوک آن را تکمیل و تنظیم کرده اند بلکه آن را به سه اندازه مختلف قیچک سوپرانو(به طول 5/56 سانتی متر) قیچک آلتو(63 سانتی متر) و قیچک باس به همان نسبتبزرگتر ساخته اند.

    تمام انواع بالاچهارسیمه است و کوک سیم ها به ترتیب مشروحه در صفحه بعداستاندارد شده اند:

    طول سیم مرتعش در قیچک سوپرانو=5/33 ، در قیچک آلتو=5/37 و قیچک باس 70 سانتی متر است.

    وسعت هر یک از انواع حدود سه اکتاو است. قیچک سوپرانوسازی است که قابلیت تک نوازی و هم نوازی هر دو را حایز است ولی دو نوع بعدی(التو و باس) بیشتر به منظور هم نوازی در اکستر به کار میرود.آرشه قیچک،پس از استاندارد شدن ساز، عینا همان آرشه ویلن است.

    قیچک از انواع سازهای محلی است که در سالهای اخیربه شهر آمده و مورد استفاده قرار گرفته است و بیشتر در نواحی جنوبی شرقی ایران معمول است و در آن نواحی حتی، طبق عقیده و سنت اهالی، برای معاجه امراض به کار میرود. در سطح فوقانی شکم و پشت دسته سوراخ و حلقه ای است که دوتسمه بر آن الصاق می شود: یکی از تسمه ها را به کتف چپ و دیگری را به کمر می بندند وساز در موقع نواختن تقریبا آزاد و آویزان می شود اما نوازندگان شهری تمایل به استفاده از این تمهید ندارند.

    کوک قیچک محلی ثابت نیست و لی قدر مسلم اینکه سیم ها تقریبا هیچ وقت نسبت به یکدیگر فاصله پنجم نداشته اند.

    آرشه- در اصل(نوع محلی آن) شبیه به آرشه کمانچه است و امروزه در شهر از آرشه ویولن و ویولنسل در نواختن نوع شهری آن استفاده می شود.

نشانی: تهران(غرب)، بلوار مرزداران، 

           ابتـدای خیـابـان آریـافــر،

          ساختمان نگین خلیج فارس، طبقه 4 

تلفن : 44245641-44246229 (021)

ایمیل: info@chakadmusic.com