سازشناسی ایرانی

  • تنبور

    کلیات

    کردستان و بخشی از آن که کرمانشاه (کرمانشاهان) نامیده می شود یکی از مهم ترین مناطق موسیقایی ایران است. موسیقی این منطقه را می توان به سه بخش کلی مقام های مجازی، مقام های مجلسی (باستانی) و مقام های کلام (حقانی) تقسیم کرد.

    الف. مقام های مجازی

    به مقام های مجازی گورانی نیز می گویند. تصنیف ها، ترانه ها، آهنگ های رقص و بسیاری از نمونه های مختلف موسیقی کردی در این بخش قرار می گیرند. این مقام ها تا حدودی از دو نوع دیگر (مقام های مجلسی و کلام ها) جدیدترند. مقام های مجازی در مقایسه با دو گروه دیگر مقام دیگر اگرچه از روحانیت کم تری برخوردارند، اما ویژگی های هنری والایی دارند. تنبور در این بخش جایگاهی ندارد، زیرا به نظر می رسد که دستان بندی تنبور برای اجرای مقام های مجازی مناسب نیست. بیش تر مقام های مجازی و آهنگ های منشعب از آن ها در پرده هایی اجرا می شوند که با فواصل مقام شور و متعلقات آن قابل مقایسه اند و در تنبور، دستان هایی که پاسخ گوی این فواصل باشند، وجود ندارند. مقام های مجازی با آواز، سُرنا و دهل، دوزله، نرمه نای و تمبک، شمشال و کمانچه اجرا می شوند. این مقام ها تنوع شگفت انگیزی دارند و به اعتباری، گسترده ترین بخش موسیقی کردستان و کرمانشاهان محسوب می شوند.

    ب. مقام های مجلسی (باستانی)

    تنبور نوازان گاه به این مقام ها، غیر یاری، غیر کلام یا غیر حقانی نیز می گویند. تنبور مهم ترین ساز اجرا کننده مقام های مجلسی است. بخشی از این مقام ها با سازهای سُرنا و دهل، دوزله، نرمه نای و تمبک و شمشال نیز اجرا می شوند که تعدادی از آن ها به علت پیچیدگی و نامأنوس بودن، فراموش شده اند. در میان این مقام ها حدود 14 مقام از بقیه مهم تر هستند. نام ها و محتوای این 14 مقام که گاه به روایت تنبورنوازان به 20 مقام هم می رسد، نزد آن ها متفاوت است. تعدادی از این مقام ها مانند ساروخانی، قطار و گِله و دَرَه دارای متر آزاد هستند و تعدادی دیگر مانند جنگه را، جلوشاهی، بایَه بایَه، خان امیری، سوار سوار، گُل و خار و انواع سماع، متر مشخص دارند. برخی از این مقام ها مانند خان امیری، جلوشاهی، جنگه را، سوار سوار و انواع سماع، سازی هستند و برخی دیگر مانند ساروخانی، قطار، سحری، گِله و دَرَه و گَل و خار آوازی هستند و با همراهی تنبور اجرا می شوند.

    علی اکبر مرادی (گوران) مقام های مجلسی را چنین معرفی می کند:

    1. سرطرز
    2. غریبی
    3. ساروخانی
    4. سحری
    5. قطار
    6. هجرانی
    7. طرز رستم (رُسَم)
    8. لاوای لاو مجازی (مجنونی)
    9. باریه
    10. پاوَه موری (پاموری)
    11. گِل و دره
    12. گُل و خار
    13. مجنونی (دو والَه)
    14. الوند
    15. بالادستان
    16. خان احمد خانی

    ج. مقام های کلام (یاری، حقانی)

    بخش دیگری از مقام های تنبور که بخش  بسیار مهم آن نیز محسوب می شود، مقام ها یا آهنگ هایی است که به کلام شهرت دارندو به اعتباری، تنبور با این مقام ها شناخته می شود. این مقام ها فقط با تنبور و آواز اجرا می شوند. هرکلام متن معینی دارد و این متن ها از گفته ها و سروده های بزرگان یارسان (اهل حق) است.

    در مورد تعداد و محتوای کلام ها از نظر شعر و موسیقی در دو حوزه گوران و صحنه تقریباً اتفاق نظر وجود دارد. البته به خاطر تفاوت نسبی برخی از آداب و رسوم، لهجه و جغرافیای این دو منطقه گاه شاهد تفاوت هایی در چگونگی اجرای یک کلام واحد هستیم. در منطقه گوران، لهجه غلیظ تر و اصیل تر  است و در صحنه، متن با صراحت بیشتری ادا می شود.

    منتخبی از عنوان های کلام ها به روایت علی اکبر مرادی:

    1. سر خِیوی (سِرّ غیبی)
    2. بَلی ها
    3. هِی دُوس (دوست)
    4. تَنَه میری (تو بزرگی)
    5. لاو هی لاو ]دو نمونه[
    6. بابا نااُوسی ]دو نمونه[
    7. بابا جلیلی
    8. خاص بژنه (خوب بساز، خوب عمل کن _ اشاره به خداوند است)
    9. یاران جَم نیان (یاران جمع به پا کردند)
    10. رژیان دالاهو (دالاهوی زیبا شده)

    و...

    تنبور

    تنبور، ساز باستانی ایران و ساز آئینی و مذهبی سلسله اهل حق به شمار می رود. این ساز از معدود سازهای رایج در ایران است که مقدس شمرده می شود. تنبور در منطقه گوران و کرند به تَمیُرَه، در منطقه صحنه به تَمیرَه و در میان لک های لرستان و کرمانشاهان به تموره معروف استو در شعرهای سید یعقوب ماهیدشتی به صورت تمور آمده استو در مجلس نیاز و حلقه ذکر سلسله یارسان (اهل حق) تنبور تنها سازی است که اجازه دخول دارد و ظاهراً از بدو پیدایش این سلسله از جمله لوازم مجلس نیاز و حلقه ذکر یارسان بوده است. این ساز در جامعه اهل حق از حرمت و قداست خاصی برخوردار است. اگرچه به جز تنبورنوازان اهل حق، نوازندگان غیر اهل حق نیز از تنبور استفاده می کنند، اما این نوازندگان نیز متوجه اهمیت و حرمت این ساز هستند.

    ویژگی های ظاهری و ساختاری

    تنبور سازی است که دسته‌ای بلند و کاسه‌ای گلابی شکل دارد و معمولاً از چوب توت ساخته می‌شود. کاسه آن به دو صورت یک تکه (کاسه‌ای) که از قدیم مرسوم بوده و چند تکه‌ای (ترکه‌ای یا چمنی) است که به تقلید از کاسه سه تار در دهه‌های اخیر ساخته شده است. طول این ساز در بین ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر و دارای سه سیم است، یکی واخوان و دو سیم اصلی. در زمان قدیم به گفته فارابی از یک و یا دو سیم اصلی استفاده می شدهاست که اکنون به صورت سه سیم معمول است. این ساز دارای چهارده پرده ونیم پرده (دستان) و فاقد ربع پرده می‌باشد. تنبور را با چهار انگشت دست راست و بدون استفاده از مضراب مصنوعی می‌نوازند و تکنیک‌های دست چپ آن شبیه دیگر سازهای زهی دسته دار مانند تار و سه تار است و مضراب‌های اصلی آن عبارتند از انواع مضراب راست و چپ، انواع مضراب ریز، گل‌ریز، غنچه، دوچپ ،شر و...

    نظام دستان بندی

    1. تنبور قدیمی استاد حسین (گهواره – گوران): متعلق به 160 سال پیش از روستای گهواره گوران. این تنبور به عنوان میراث خانوادگی نزد اسدالله و یدالله فرمانی در گهواره گوران نگهداری می شود.
    2. تنبور قدیمی استاد چنگیز (گهواره – گوران): متعلق به 70 سال پیش از روستای گهواره گوران. این تنبور نیز به عنوان میراث خانوادگی نزد اسدالله و یدالله فرمانی در گهواره گوران نگهداری می شود.
    3. تنبور علی اکبر مرادی (گهواره – گوران): ساخت اسدالله و یدالله فرمانی در گهواره گوران
    4. تنبور سید اصلان شاه ابراهیمی (صحنه): متعلق به 70 سال پیش، ساخت استاد خداوردی در صحنه
    5. تنبور سید امرالله شاه ابراهیمی (نمونه الف – صحنه): ساخت عبدالرضا رهنما در صحنه
    6. تنبور دیگری از سید امرالله شاه ابراهیمی (نمونه ب – صحنه): ساخت نریمان
    7. تنبور درویش امیر حیاتی (صحنه): (معروف به نداءُ الحق)، ساخت نریمان
    8. تنبور سید خلیل عالی نژاد (صحنه): ساخت نریمان

    تکنیک های اجرایی

    در اجرای مقام های مختلف اعم از مجلسی یا کلام، نقش تنبور از همراهی ساده آواز فراتر می رود و به نوعی مکالمه موسیقایی شبیه می شود. تنبور را بدون استفاده از مضراب با هر پنج انگشت دست راست می نوازند. پایین بودن کوک تنبور و ارتفاع نسبتاً کمِ خرک و نیز شیوه های ظریف نواختن و کم بودن مضراب های همراه با آکسان شدید، باعث شده است که تنبور از نظر حجم صوتی در زمره کم صداترین سازهای زهی زخمه ای ایران قرار گیرد. نقش و کارکرد تنبور به عنوان یک ساز آیینی و غالباً مذهبی نیز در تکنیک های اجرایی و نرم بودن صدای آن مؤثر بوده است.

    الف. تکنیک های اجرایی دست راست

    1. مضراب شر
    2. مضراب پس شُر
    3. مضراب شُر متوالی
    4. مضراب پیش شُر
    5. مضراب راست (با پنجه)
    6. مضراب راست (با سبابه)
    7. مضراب چپ (با سبابه)
    8. مضراب راست، چپ (با سبابه)
    9. مضراب چپ، راست (با سبابه)

    10.مضراب چپ با دو تک

    ب. تکنیک های اجرایی دست چپ

    1. ویبراسیون عرضی
    2. ویبراسیون طولی
    3. کَندن

    منبع:دایرة المعارف سازهای ایرانی تالیف محمدرضا درویشی

  • رباب

    رباب از جمله قدیمی‌ترین سازهای زهی مضرابی(زخمه ای) ایران است که نواختن آن بیشتر در شرق و جنوب شرق کشورمان رواح دارد. ساز رباب معمولان از چوب، پوست، زه یا نخ نایلون ساخته می‌شود.


    نواختن انواع رباب در برخی نواحی ایران و دیگر کشورهای همجوار نیز متداول است. این ساز در دهه 30 و 40 شمسی در گروه‌نوازی سازهای ملی ایران مورد استفاده قرار می‌گرفته است. در گروه‌نوازی‌های شهری، رباب را به صورت افقی روی زانو می‌گذارند (مانند عود یا تار) و با مضراب می نوازند.


    رباب به صورتی که امروزه در گروه‌نوازی شهرها متداول است سازی است که غالبا از چوب گردو یا توت و چوب‌های سخت دیگر ساخته می‌شود.
    این ساز از 4 قسمت کلی، شکم، سینه، دسته و سر تشکیل شده و تعداد سیم‌های رباب 6 یا 3 سیم جفتی است.


    اجزای اصلی رباب عبارتند از:
    کاسه طنینی: شامل 2 قسمت کاسه و سینه است. کاسه تو خالی و بزرگ‌تر است و بر دهانه آن پوست قرار می گیرد. در دو طرف بالای این کاسه که به سمت سینه می رود، دو فرو رفتگی وجود دارد که باعث می شود کاسه دو قسمتی به نظر آید. در ساخت برخی رباب ها این دو فرو رفتگی کمی بالاتر، بین کاسه و سینه ایجاد شده اند.


    سینه: سینه جعبه ای است تو خالی و تقریبا مثلثی شکل، به طول تقریبی کاسه ساز که از یک طرف هم عرض کاسه در محل اتصال و از یک طرف هم عرض دسته در محل اتصال به سر پنجه است. سطح سینه با صفحه ای چوبی که تراش نازکی خورده پوشیده شده است.

    در نوع شهری رباب چون از وترهای واخوان استفاده نمی شود، گوشی های کوچک سطح جانبی آن، تزیینی به نظر می رسد و سوراخ‌های آن که برای عبور وترهای واخوان ایجاد شده اند به خاطر خروج بهتر صدا از جعبه طنینی، باز می ماند.


    دسته: دسته رباب کوتاه و ادامه چوب سینه است و به صورت هرم به سرپنجه می رسد. تعداد چهار دستان بر آن بسته می شود و غالبا تزئیناتی با استخوان در ادامه سینه است بر روی آن دیده می شود.


    سرپنجه: جعبه کوچک تو خالی، در ابتدای طول دسته و محل قرار گرفتن یک سر ِ وترهای اصلی و گوشی هاست. سر پنجه را کمی متمایل به عقب می سازند و شش گوشی به تعداد وتر های رباب (در هر طرف سه گوشی) در طرفین آن قرار دارد. اگر در انتهای سر پنجه شکل ها و حالتهای تزیینی به کار رود آن را صراحی می گویند.

     پوست: پوست روی کاسه رباب معمولا کلفت تر از سازهای مشابه است زیرا استفاده از وترهای ضخیم تر و دسته کوتاه ، فشار زیادی بر خرک و پوست وارد می کند.

    خرک: قطعه چوبی یا استخوان کوچکی از جنس شاخ به طول تقریبی 6 سانتی متر است که با دو پایه کوچک خود روی پوست ساز قرار می گیرد و وترها از درون شیارهای کم عمق آن عبور می کند. برای صدادهی بهتر ساز باید مضراب را کمی دورتر از خرک نزدیک به سینه ساز بر وترها فرود آورد.


    شیطانک: قطعه استخوان باریک و کم ارتفاعی به عرض دسته ساز است که بین دسته و سرپنجه قرار دارد و وترها برای بسته شدن به گوشی‌ها از درون شیارهای کم عمق آن عبود می‌کنند. سیم گیر: قطعه‌ای است کوچک و معمولا از فلز در انتهای بدنه کاسه نصب می شود و گره وترها به آن بسته می شود.

    وتر:رباب دارای 6 وتر اصلی است که دو به دو همصدا کوک می شوند. امروز از سیمهای گیتار برای رباب استفاده می شود ولی در گذشته از روده تابیده یا نخ ابریشم استفاده می شد.
    وسعت: معمولا وسعت صدای معمول رباب یک اکتاو و نیم است.

  • سازشناسی

    دوره های ساز شناسی کلاسیک و سازشناسی ایرانی جهت آشنایی هنرجویان با سازهای مختلف، نحوه صدادهی،گستره صوتی و  تکنیک های اجرای آنها

    دوره استاد  روز

    شناخت سازهای ارکستر سمفونیک

    شقایق ثقفیان

     دوشنبه، چهارشنبه

    سازشناسی ایرانی

     حسین قاسم پور  سه شنبه، چهارشنبه

     

  • قیچک

    قیچک

    شکم سازازدوقسمت مجزا از یکدیگر تشکیل یافته، قسمت تحتانی کوچکترو به شکل نیمکره است که بر سطح مقطع جلوپوست کشیده شده و روی پوست خرک سازقرار دارد: قسمت بالایی بزرگتر، مانند چتری روی قسمت تحتانی قرارگرفته و هر دو قسمت توسط سطحی منحنی ازعقب به هم اتصال یافته اند و در نتیجه در جلویا بین دو قسمت حفره ای تشکیل شده است. سطح جلویی قسمت بالا، جزدر ناحیه وسط که زیر گردن سازقرارگرفته به صورت دو شکاف پهن باز است.

    دسته ساز تقریبا در نصف طول خود روی شکم قرارگرفته و نیمه دیگر در بالا به جعبه گوشی ها متصل است و دسته فاقد ((دستان ))است .

    سر متشکل است ازجعبه کوچک(محل قرار گرفتن چهار گوشی،هردو گوشی در یک طرف آن) و یک زایده منحنی شکل برای آویختن ساز که کمی به عقب برگشته و جهتی افقی یافته است.

    قیچک اساسا جزوه دسته سازهای محلی بوده که درسالهای اخیر د رحمایت وزارت فرهنگ و هنر به شهرآورده شده و نه تنها ساختمان و کوک آن را تکمیل و تنظیم کرده اند بلکه آن را به سه اندازه مختلف قیچک سوپرانو(به طول 5/56 سانتی متر) قیچک آلتو(63 سانتی متر) و قیچک باس به همان نسبتبزرگتر ساخته اند.

    تمام انواع بالاچهارسیمه است و کوک سیم ها به ترتیب مشروحه در صفحه بعداستاندارد شده اند:

    طول سیم مرتعش در قیچک سوپرانو=5/33 ، در قیچک آلتو=5/37 و قیچک باس 70 سانتی متر است.

    وسعت هر یک از انواع حدود سه اکتاو است. قیچک سوپرانوسازی است که قابلیت تک نوازی و هم نوازی هر دو را حایز است ولی دو نوع بعدی(التو و باس) بیشتر به منظور هم نوازی در اکستر به کار میرود.آرشه قیچک،پس از استاندارد شدن ساز، عینا همان آرشه ویلن است.

    قیچک از انواع سازهای محلی است که در سالهای اخیربه شهر آمده و مورد استفاده قرار گرفته است و بیشتر در نواحی جنوبی شرقی ایران معمول است و در آن نواحی حتی، طبق عقیده و سنت اهالی، برای معاجه امراض به کار میرود. در سطح فوقانی شکم و پشت دسته سوراخ و حلقه ای است که دوتسمه بر آن الصاق می شود: یکی از تسمه ها را به کتف چپ و دیگری را به کمر می بندند وساز در موقع نواختن تقریبا آزاد و آویزان می شود اما نوازندگان شهری تمایل به استفاده از این تمهید ندارند.

    کوک قیچک محلی ثابت نیست و لی قدر مسلم اینکه سیم ها تقریبا هیچ وقت نسبت به یکدیگر فاصله پنجم نداشته اند.

    آرشه- در اصل(نوع محلی آن) شبیه به آرشه کمانچه است و امروزه در شهر از آرشه ویولن و ویولنسل در نواختن نوع شهری آن استفاده می شود.

نشانی: تهران (غرب)، بلوار مرزداران، ابتدای بلوار شهید سرتیپ بهرام آریافر،نبش خیابان خلیج فارس، پلاک 10، ساختمان نگین خلیج فارس،  واحد 7

تلفن : 44245641-44246229 (021)

ایمیل: info@chakadmusic.com

اینستاگرام آموزشگاه موسیقی چکاد   گوگل پلاس آموزشگاه موسیقی چکاد   کانال ویدئوهای آموزشگاه موسیقی چکاد در آپارات

 

logo-samandehi