فاصله (بعد) در موسیقی

اختلاف زیرو بمی دونغمه را فاصله یا بعد می نامند. به عبارت دیگر، وقتی بسامد دو نغمه با یکدیگر تفاوت دارد، این دونغمه از یکدیگر فاصله دارند.

فاصله های هماهنگ ولحنی: اگردونغمه همزمان شنیده شوند فاصله میان آنها را فاصله ی هماهنگ (هارمونیک) می گویند و اگر به دنبال یکدیگر بیایند فاصله میان آنها را فاصله ی لحنی (ملودیک) می گویند. فاصله بین دو نغمه را به شیوه های مختلف اندازه می گیرند و به آنها نام های مختلف می دهند. در اینجا فاصله ها با استفاده ازیکی از این شیوه ها که از قدیم در ایران مرسوم بوده است معرفی می شوند.

سه فاصله ی بسیارمهم در موسیقی

  1. هنگام یا ذی الکل یا اکتاو: زمانی که دو نغمه کاملا به هم شبیه اند، اما یکی زیرتر ودیگری بم تر است فاصله میان آنها یک یا چند هنگام یا ذی الکل (بخوانید:ذِل کُلّ) است.

(هنگام) واژه ی فارسی،(ذی الکل) واژه عربی و (اکتاو) واژه فرانسوی برای این فاصله است.

این فاصله را چگونه اندازه می گیرند؟ این کار بسیار ساده است. اگر طول یک سیم را نصف کنیم نغمه ای که از نواختن نصف سیم حاصل می شود یک هنگام زیرتر (بالاتر) از نغمه ای است که با نواختن تمام طول سیم شنیده می شود.

  • تجربه کنیم: طول سیم اول (پایین) تار یا سه تار را اندازه بگیرید(از شیطانک تا خرک). حالا طول سیم از خرک تا پرده یا دستان دو را ( که یک هنگام بالاتر از سیم دست باز است) نیز اندازه بگیرید. خواهید دید که این طول (اگر ساز شما درست پرده بندی شده باشد) نصف (2/1) طول تمام سیم است. اندازه گیری این فاصله به شیوه های دیگر و درسازهای دیگر نیز ممکن است.

دقت کنید: وقتی شما پرده یا دستان دو را با انگشت خود می گیرید، به این معنی است که طول سیم را نصف کرده اید زیرا نیمی از سیم که پشت انگشت شما قرار دارد به ارتعاش در نمی آید.

اگر طول سیم یک ساز را نصف کنیم بسامد آن دو برابر می شود. بنابراین وقتی یک نغمه به اندازه یک هنگام بالاتر از نغمه دیگر باشد بسامد آن دو برابر این نغمه خواهد بود.

مثال: اگر نغمه ی سیم اول تار، دو زیر خط حامل (در کلید سل) با بسامد تقریبی 261 هرتز باشد بسامد هنگام آن، یعنی دو میان خط سوم، HZ 522=2*261 خواهد بود.

  1. پنجم درست یا ذی الخمس: سیمی از تار یا سه تار را به ارتعاش درآورید و نغمه حاصل از آن را به خاطر بسپارید. حالا این سیم را به سه قسمت مساوی تقسیم کنید و با قرار دادن انگشت روی فاصله3/1 (از شیطانک) دو قسمت دیگر را به ارتعاش درآورید. فاصله نغمه ای که حاصل می شود با نغمه اول، یک پنجم درست یا ذی الخمس(بخوانید: ذِل خَمس) است.
  • تجربه کنیم: طول سیم اول تار یا سه تار، از خرک تا پرده یا دستان سل را (که یک پنجم درست بالاتر از سیم دست باز است) اندازه بگیرید. خواهید دید که این طول (اگر ساز شما درست پرده بندی شده باشد) 3/2 طول تمام سیم است.

مثال: اگر نغمه ی سیم اول تار، دوِ زیرِخطِ حامل (در کلید سل) با بسامد تقریبی 261 هرتز باشد بسامد پنجم درست آن، یعنی نغمه سل، HZ 5/391=2/3*261 خواهد بود.

  1. چهارم درست یا ذی الاربع: سیمی از تار یا سه تار را به ارتعاش درآورید و نغمه حاصل از آن را به خاطر بسپارید. حالا این سیم را به چهار قسمت مساوی تقسیم کنید و با قراردادن انگشت روی فاصله 4/1 (از شیطانک) سه قسمت دیگر را به ارتعاش درآورید. فاصله نغمه ای که حاصل می شود با نغمه اول یک چهارم درست یا ذی الاربع (بخوانید: ذِل اَربَع) است.
  • تجربه کنیم: طول سیم اول تار یا سه تار، از خرک تا پرده یا دستان فا را ( که یک چهارم درست بالاتر از سیم دست باز است) اندازه بگیرید. خواهیددید که این طول (اگر ساز شما درست پرده بندی شده باشد)4/3 طول تمام سیم است.

مثال: اگر نغمه سیم اول تار، دو زیر خط حامل (در کلید سل) با بسامد تقریبی 261 هرتز باشد بسامد چهارم درست آن، یعنی نغمه فا، HZ 348 =3/48261 خواهد بود.

این فاصله ها را ملایم می نامند زیرا نغمه های آنها وقتی به صورت همزمان شنیده شوند برای شنونده خوشایند خواهد بود. به عبارت دیگر، فاصله هماهنگ (هارمونیک) هنگام، پنجم درست و چهارم درست فاصله های ملایم به حساب می آیند. این فاصله های هماهنگ (هارمونیک) که در بسیاری از موسیقی های دنیا رایج اند، در موسیقی ایرانی نیزکاربرد فراوانی دارند.

چهارفاصله ی مهم دیگر در موسیقی (انواع دوم ها)

چهار فاصله مهم دیگر در موسیقی ایرانی وجود دارند که چون اندازه گیری آنها کمی پیچیده تر است فقط به معرفی آنها اکتفا می شود. این فاصله ها همه از خانواده دوم ها هستند.

  1. فاصله ی نغمه ی دو تا نغمه ی ر( و فاصله های مشابه) را در موسیقی ایرانی طنینی می نامند و آن را با حرف (ط) نشان می دهند. این همان فاصله ای است که در موسیقی غربی به آن دوم بزرگ می گویند. بنابراین فاصله طنینی برابر با یک پرده است.
  2. فاصله نغمه ر تا نغمه می بِمُل (و فاصله های مشابه) را در موسیقی ایرانی بقیه می نامند و آن را با حرف (ب) نشان می دهند. این همان فاصله ای است که در موسیقی غربی به آن دوم کوچک می گویند. بنابراین فاصله بقیه برابر با نیم پرده است.
  3. فاصله نغمه ر تا نغمه می کُرُن (و فاصله های مشابه، مثل می تا فاسُری) را در موسیقی ایرانی مُجَنَّب می نامند و آن را با حرف (ج) نشان می دهند. بنابراین، فاصله مُجَنَّب بزرگتر از نیم پرده و کوچک تر از یک پرده است. این فاصله در موسیقی غربی وجود ندارد. در کتاب نظری به موسیقی، نوشته روح الله خالقی، این فاصله دوم نیم بزرگ نامیده شده است.
  4. فاصله ی نغمه ی رکُرُن تا نغمه ی می (و فاصله های مشابه) را می توان در موسیقی ایرانی بیش طنینی نامید. این فاصله را در برخی رسالات با حرف (ه) نشان داده اند و ما نیز در این کتاب از همین نشانه استفاده خواهیم کرد. بنابراین، فاصله ی بیش طنینی بزرگ تر از یک پرده و کوچک تر از یک ونیم پرده است و از مجموع یک مُجَنَّب و یک بقیه به دست می آید. این فاصله در موسیقی غربی وجود ندارد. در بعضی تئوری های موسیقی ایرانی، این فاصله دوم بیش بزرگ نامیده شده است.

اگر مایل باشید می توانید فاصله ی طنینی را به این صورت اندازه گیری کنید:

طول سیم از خرک تا پرده ی ر  را (که یک طنینی بالاتر از سیم دست باز است) اندازه بگیرید. خواهید دید که این طول ( اگر ساز شما درست پرده بندی شده باشد) 9/8 طول تمام سیم است.

مثال: اگر نغمه سیم اول تار، دو زیر خط حامل (در کلید سل) با بسامد تقریبی 261 هرتز باشد بسامد یک طنینی بالاتر ازآن، یعنی نغمه ر، HZ 6/293=8/9*261 خواهد بود.

در زیبایی شناسی موسیقی ایرانی، چهار فاصله فوق اگر به صورت همزمان نواخته شوند همه ناملایم هستند اما اگر به صورت پی در پی نواخته شوند کاملا ملایم اند. به عبارت دیگر فاصله های هماهنگ (هارمونیک) طنینی، بقیه، مُجَنَّب و بیش طنینی ناملایم هستند اما فاصله های لحنی (ملودیک) طنینی، بقیه، مُجَنَّب و بیش طنینی ملایم اند.

در رساله های قدیمی موسیقی ایرانی به سه فاصله اول (یعنی طنینی، بقیه و مُجَنَّب ) ابعاد           ثُـلثه ی لحنیه می گفتند. ثلاثه یعنی سه گانه و لحنیه یعنی ملودیک (لحن= ملودی) . به عبارت دیگر آنها را فاصله های سه گانه ی ملودیک می نامیدند زیرا برای ساختن ملودی از آنها استفاده می شود و اگر آنها را همزمان بنوازند ناخوشایند صدا خواهند داد.

نکته مهم: ملایم یا نا ملایم دانستن فاصله ها یک چیز مطلق نیست و فرهنگ های مختلف، ذوق و سلیقه های مختلف در این زمینه دارند. یک فاصله ممکن است در یک فرهنگ ملایم به حساب آید اما در فرهنگی دیگر ناملایم محسوب می شود. در نتیجه باید گفت که ملایم یا ناملایم دانستن فاصله ها به زیبایی شناسی و حافظ تاریخی اقوام و فرهنگ ها بستگی دارد. البته بعضی فاصله ها مثل سه فاصله ی مهمِ هنگام، پنجم درست و چهارم درست، تقریبا در همه فرهنگها ملایم دانسته می شوند.

فاصله های لحنی (ملودیک) نا ملایم در موسیقی

در موسیقی ایرانی اجرای دو فاصله ی بقیه یا سه فاصله ی طنینی به صورت پی درپی ناملایم محسوب می شود و معمولا فاصله های ملودیک بیش از پنجم درست به کار برده نمی شوند. همچنین سه فاصله ی مُجَنَّب نیز به صورت پی درپی امروزه در موسیقی ایرانی کاربرد ندارند.

اکنون می توانیم فاصله های پنجم درست (ذی الخمس) و چهارم درست (ذی الاربع) را به شکل دیگری تعریف کنیم. فاصله پنجم درست، از سه طنینی و یک بقیه تشکیل شده است: پنجم درست یا ذی الخمس=ط+ط+ط+ب

توجه: مسلما فاصله پنجم درست می تواند از ترکیب فاصله های دیگر نیز به دست آید، اما در اینجا برای سهولت یادگیری یکی از این ترکیبات انتخاب شده است. در ضمن ترتیب فوق می تواند رعایت نشود. به عبارت دیگر پنجم درست از مجموع سه طنینی و یک بقیه با هر ترتیبی به دست می آید (مثل ط+ب+ط+ط یا ب+ط+ط+ط و غیره).

مطالب فوق برای بقیه ی فاصله هایی که در پی می آیند نیز صادق است.

فاصله چهارم درست از دو طنینی و یک بقیه تشکیل شده است.

چهارم درست یا ذی الاربع=ط+ط+ب

صدا یا نغمه ی هیچ سازی یک صدای ساده نیست بلکه هر نغمه از مجموعه نغمه هایی تشکیل شده است که در شرایط معینی می توان تعدادی از آنها را شنید. مجموع این نغمه ها را طیف یا نغمه های فرعی صدای مبنا یا اصوات هارمونیک می نامند.

صدای مبنا هارمونیک اول به حساب می آید و بسامد هارمونیک های بعدی به ترتیب دو برابر، سه برابر، چهاربرابر... صدای مبنا است.

بعضی از نسبت هایی که هنگام اندازه گیری فاصله ها در بالا با آنها آشنا شدیم در این اصوات هارمونیک به روشنی دیده می شوند. مثلا:

- بسامد هارمونیک دوم که یک هنگام با صدای مبنا فاصله دارد دو برابربسامد صدای مبنا است.

-هارمونیک های دوم و سوم ( دو و سل با کلید فا) که یک پنجم درست با هم فاصله دارند نسبت بسامدهایشان 3/2 است.

-هارمونیک های سوم و چهارم (سل و دو) که یک چهارم درست با هم فاصله دارند، نسبت بسامدهایشان4/3است ( فاصله های هنگام و پنجم و چهارم را به این علت که از نخستین و روشن ترین هارمونیک های یک صوت به دست می آیند(( درست )) می نامند.)

فاصله های دیگر در موسیقی

1.فاصله های همصدا (یکم درست) که مشابه همین فاصله در موسیقی غربی است.

2.فاصله دو تا می( و فاصله های مشابه) را که از دو طنینی تشکیل شده است سوم بزرگ می نامند.

3.فاصله دو تا می بمل ( و فاصله های مشابه) را که از یک طنینی و یک بقیه تشکیل شده است سوم کوچک می نامند.

  1. فاصله دو تا می کرون ( و فاصله های مشابه) را که در موسیقی غربی و جود ندارند و از یک طنینی و یک مُجَنَّب تشکیل شده است سوم نیم بزرگ می نامند.

تذکر: همان گونه که گفته شد فاصله های ملودیک بیش از پنجم درست معمولا در موسیقی ایرانی کاربرد ندارند.

جدول فاصله ها در موسیقی

فاصله هایی را که شناختیم می توانیم به صورت زیر، از کوچک به بزرگ طبقه بندی کنیم:

الف) دوم ها

  1. بقیه: ب
  2. طنینی: ط
  3. مُجَنَّب: ج
  4. بیش طنینی: ج+ب

ب) سوم ها

  1. سوم کوچک: ط+ب
  2. سوم نیم بزرگ: ط+ج
  3. سوم بزرگ: ط+ط

ج) چهارم درست یا ذی الارابع: ط+ط+ب

د)پنجم درست یا ذی الخمس: ط+ط+ط+ب

ه) هنگام یا ذیالکل: چهارم درست + پنجم درست

توجه: در جدول فوق، از بقیه کوچک تر فاصله ای وجود ندارد اما حتما متوجه شده اید که فاصله کوچکتری ( مثلا میان می بمل و می کرن) نیز در پرده بندی تار موجود است که اصطلاحا آن را ربع پرده می نامند. از این فاصله در موسیقی ایرانی عملا بسیار به ندرت استفاده می شود و به همین دلیل از شرح آن صرف نظر شده است. در ضمن، اندازه ربع پرده کاملا تقریبی است.

 

نشانی: تهران (غرب)، بلوار مرزداران، ابتدای بلوار شهید سرتیپ بهرام آریافر،نبش خیابان خلیج فارس، پلاک 10، ساختمان نگین خلیج فارس،  واحد 7

تلفن : 44245641-44246229 (021)

ایمیل: info@chakadmusic.com

اینستاگرام آموزشگاه موسیقی چکاد   کانال تلگرام آموزشگاه موسیقی چکاد  گوگل پلاس آموزشگاه موسیقی چکاد   کانال ویدئوهای آموزشگاه موسیقی چکاد در آپارات